ارس در فارسي به چم(معناي) گشاده لوز روس و اروس است. در اروپا به اين گونه درها گيوتين مي گويند. استاد پيرنيا واژه ارسي را پارسي مي داند برابر گشاده و باز. ولي در فرهنگ ها ارسي را يك واژه روسي دانسته اند "ار" پيشوندي است برابر بالا رفتن كه در برخي واژه هاي ديگر مانند ارچين ديده مي شود و "سي" برابر پرتو و چشمه كه در گويش هاي نيمروزي(جنوبي) ايران روايي است.ارسي گونه اي پنجره چوبي و شبكه دار كشويي است كه با بالا و پايين رفتن باز و بسته مي شود.بلنداي آن از كف تا آسمانه است. اين در _پنجره گاه به ميانسرا باز مي شود و گاه ميان دو تالار جاي مي گيرد تا به هنگام نياز باز شود و يك تالار بزرگ بدست آيد.كاربرد ارسي در مهرازي ايران به گونه يك بازشوي بنيادي پيشينه اي بسيار كهن دارد.نمونه هاي زيباي ان در همه جاي ايران ديده مي شود.لت ارسي ها معمولا فرد است .ارسي يك لتي در بالا خانه هاي گوشوار يا راهروهاي طبقه اول ساختمان كه معمولا در نقاط سردسير به ورت در است ديده مي شوند.هر ارسي از بخش هاي زير ساخته شده است:باهو يا وادار:بخش ايستاده چهار چوب آن .كلاه:تير ترازي (افقي) ميان بخش پاياوجنبان آن.تنك:شبكه درون درك هاي آن.چفته ريزه:چفتي كه درك ها را پايا نگه مي دارد.درك يا لنگه:كه مانند كشو بالا و پايين مي رود بخش زيرين به بلنداي 30 تا 50 سانتي متر از كف كه مانند جان پناه است و پاياست.بخش بالاي آن كه نيم پرهون(نيم دايره)يا سه پهلو است و پاياست.

كاركرد سطح مشبك پنجره هاي ارسي:

6-دور كردن حشرات مزاحم(شيشه هاي رنگي پنجره هاي ارسي با ايجاد نورهاي رنگارنگ باعث دور شدن و خارج شدن حشرات مزاحم از فضاي بيروني اتاغ هاي داراي پنجره هاي ارسي مي شوند.)1

ب-روانشناسي رنگ ها:از نظر روان شناسي رنگ خاي مختلف اين شيشه ها و ايجاد نور هاي هم رنگشان بر روي انسان تاثيرات مختلفي مي گزارد كه هر رنگ كنار رنگ ديگر شدت اين تاثير را خنثي مي كند و مقدار مناسب آن را تنظيم و تعديل مي كند.بيشتر رنگ هاي استفاده شده در شيشه هاي ارسي رنگهاي لاجوردي قرمز سبز و زرد هستند و هر كدام به تنهايي يك تاثير روانشناختي مجزاي دارند.

ج-زيبايي:سطح پنجره هاي ارسي را با استفاده از انواع نقش هاي گوناگون گره سازي و با شيشه هاي رنگين و ساده مي آراستند و تركيب هاي بديعي پديد مي آورند و بدين صورت هماهنگي بين اين شبكه هاي هندسي و نورهاي رنگي باعث ايجاد زيبايي دلپذيري مي شود.

د-نقش هندسي در ارسي:ناپسند دانستن تقليد از نقش ها و صورت هاي انساني و حيواني در نقاشي و ساير هنر هاي تصويري و تجسمي به تدريج موجب شد كه تقليد از طبيعت در فرهنگ بسياري از هنر هاي اسلامي چندان مورد توجه قرار نگيرد و جايگاه والايي نيابد.به همين جهت هنرمندان به تركيب هاي هندسي و انتزاعي توجه بسيار كردند.

و-محرميت:پنجره هاي ارسي همچنين باعث محدود كردن ديد از بيرون به درون خانه و ايجاد محرميت مي شود.

ه-خواص صوتي:اگر قطعات يك گره نسبت به هم زواياي مختلف يا متعدد پيدا كند جابجايي صوتي ايجاد مي كند در اين جابجايي تابع قوانين علم آكوستيك است. فرم هاي شش وجهي نيز داراي خواص صوتي هستند از كاربرد صوتي شش وجهي در طبيعت مي توان كندوي زنبور عسل را مثال آورد كه دقيقا عمل انتقال صوت يا رزونانس را انجام می دهد.

مسجد جامع اصفهان (مسجد آدینه, مسجد عتیق) موزه هنر ایران و یکی از افتخارات معماری این سرزمین است اثری که نشانه سیزده سده تحول در فرهنگ اسلامی ایران را در خود گرد آورده است.کاوش ها روشن ساخته اند که این ساختمان بر روی آثار صدر اسلام و پیش از آن بنیان نهاده شده است.
طرح نخستین مسجد به گونه بومسلمی(شبستان ستوندار) بوده که در سال ۱۵۶ هجری ساخته شده و کاوش ها موقعیت آن را روشن ساخته اند.محراب و بخش بزرگی از دیوار سوی قبله مسجد کهن با گچبری ناب و بی همتا در زیر کف شبستان جنوبی مسجد کنونی یافت شده است.سوی قبله مسجد کهن با سوی قبله کنونی ۲۰ تا ۳۰ درجه اختلاف دارد.
در سال ۲۲۶ هجری مسجد کهن ویران شده و بر ویرانه های آن مسجدی بزرگتر نزدیک به ده جریب ساخته شده که طرح شبستان ستوندار داشته است با میانسرایی در میان و شبستانهایی پیرامون آن که بخش جنوبی با شش دهانه, شمالی با چهار دهانه و شرقی و غربی با دو دهانه ساخته شده بوده است.در سده چهارم در روزگار ال بویه به ساختمان مسجد اضافه شد بدین گونه که یک دهانه به شبستان ها با کوچکتر کردن میانسرا افزوده شد.ستون های نما دارای آجر کاری شد. در سده پنجم و ششم دگرگونی های بنیادی در معماری مسجد رخ داد و مسجد به چهار ایوانی تبدیل شد.در ادامه مظلب در مورد هر کدام از بخش های مسجد توضیحی جداگانه میدهم:

گنبد نظام الملك(۴۷۳هجري): گنبدی در پشت ایوان جنوبی معروف به صفه صاحب. این گنبد در زمان ملکشاه سلجوقی به دستور وزیرش نظام الملک ساخته شد. گنبد نظام الملک هنگامی که مسجد هنوز به شکل دوره عباسیان بود بدان اضافه شد و برای این کار لازم آمد که ۲۴ ستون حذف شوند.به موجب حفریات اخیر باستانشناسی معلوم شده است که در پیرامون این فضا یک دهلیز وجود داشته که آن را از مابقی بنا جدا می کرده و محتملا گنبد را به صورت مقصوره با نماز خانه ای برای اشراف و حکام و امیران که به دلایل امنیتی مایل بودند مجزا از توده مردم نماز بگزارند تشکیل می داد.گنبد نظام الملک ۲۵ متر قطر دارد.

گنبد تاج الملك(گنبد خاكي)(۴۸۱ هجري):گنبد دیگری در پشت ایوان شمالی معروف به صفه درویش.این گنبد را تاج الملک ابو الغنایم مرزبان بن خسرو فیروز شیرازی, وزیر ملک شاه و از رقبای خواجه نظام الملک به امر ترکان خاتون ملکه سلجوقی و همسر ملک شاه , ساخته است.ارتفاع آن ۱۹.۵ متر و قطر آن ۱۰.۵ متر میباشد.همه اجزای فضای زیر گنبد در سوق دادن چشم بیننده به سوی گنبد هماهنگ است. چهار فرو رفتگی کم عرض و محصور بین ستون های کوچک گوشه ها را تشکیل داده است.این ستون ها نگاه بیننده را به سوی (چپیره) منطقه انتقالی هدایت می کنند.پتکانه ها در تاغ بزرگتری محصور شده اند که همراه با تاغ های مشابهی که در بالای دیوارها قرار دارند حلقه هشت گوشی مرکب از شانزده قاب منتهی به قاعده گنبد را حمل می کنند.تزیینات آجرکاری فضای زیر گنبد که در ترکیب با گچبری اجرا شده اند تاکید مزیدی بر تناسبات بی نقص این مجموعه می نهند بدون اینکه هیچ بخشی از عناصر آن از نظر مخفی بماند.

ايوان هاي چهار گانه مسجد: ایوان شمالی که به "صفه صاحب" معروف است و به فضای گنبد خانه نظام الملک راه دارد .مناره های طرفین آن تاکید مزیدی بر این بخش مهم مسجد می نهند.قاب پیرامون این ایوان با کاشیکاری مربوط به دوره صفوی تزیین شده است.ایوان مزبور از سه ایوان دیگر کوتاهتر و عریض تر است. ایوان شمالی به نام "صفه درویش" خوانده می شود. سر چشمه آن به دوره سلجوقی می رسد و در طی دوره صفویه نیز باز سازی و مرمت هایی در آن صورت گرفته است. تزیین آن از آجر کاری و گچ بری است.ایوان شرقی مسجد که به "صفه شاگرد" شهرت دارد و درای تزیینات اصیل سلجوقی است و تزیینات نمای خارجی آن که در اوایل سده ششم هجری انجام گرفته در خور ستایش است. ایوان غربی که به نام"صفه استاد" مشهور است از تزیین آجری همین دوره برخوردار است . هیچ یک از این ایوان ها ضلع کاملا مسدود ندارند. ضلع باز اصلی شان البته به طرف میانسرای مسجد گشوده است و دیوارهای سه ضلع دیگرشان به تالار های پیرامون راه دارند.یک عنصر مهم تزیینی در معماری اسلامی یعنی مقرنس کاری به صورت ابتدایی در ایوان ها و بعد هم به شکل کامل تر در نقاط دیگر مسجد دیده می شود.

شبستان هاي مسجد: شبستان های گوناگونی در مسجد جامع اصفهان به فراخور ساخت و وظیفه ای که دارند وجود دارد .مانند شبستان چهل ستونی که شاه عباس اول به گوشه جنوب غربی مسجد اضافه کرد.وجه تسمیه این گونه شبستان ها آن است که ستون های فراوان دارند.شبستان تاغداری که در زمان بایسنقر میرزا در ضلع غربی مسجد افزوده شد و به نام بیت الشتا عماد مشهور است فضای منزوی و محفوظی است که برای مراسم نماز در زمستان از آن استفاده می شود.این فضا ۵۰ متر طول و ۲۵ متر عرض دارد.تاغ های خیمه ای آن بر ستون های کم ارتفاع استوارند.در هر یک از تاغ های آن حفرهای پیش بینی شده است که با یک قطعه مرمر سفید پوشانده شده به طوری که نور خورشید را به فضای شبستان باز می تاباند. در شبیستان های مسجد جامع اصفهان در حدود ۴۷۰ نوع تاغ دیده مي شودبه يك نگاه به نظر ميرسد كه هر كدامشان شكلي متفاوت دارد و اين جلوه گاه ارزنده اي از استادان معماري ايران در كاربرد اين شيوه پوشاندن ابنيه را نشان مي دهد

ميانسرا: ميانسراي مسجد جامع اصفهان داراي دو حوض است يكي به شكل مربع در مركز صحن و ديگري چند ضلعي در قسمت شمالي آن در بالاي حوض مربع سكويي متكي بر چهار ستون قرار دارد كه در ايام گرم تابستان سايه مطبوعي فراهم مي كند وجود آب پاك در مسجد به حدي مهم است كه كتيبه اي در مسجد جامع از لزوم آبراهي بين زاينده رود و مسجد حكايت مي كند كه تا قبل از ورود به مسجد براي آبياري باغات از آن استفاده مي شود .

مسجد جامع اصفهان از مساجدي است كه محراب هاي متعددي دارد بلند آوازه ترين محراب آن در ضلع شمالي ايوان غربي آن در شبستاني كه بوسيله اولجايتو فرمانرواي ايلخاني ساخته شد قرار دارد. اين محراب نمونه نفيسي از تزيين گچبري است و در دو سوي تورفتگي تاغ دار آن دو ستون كوچك تعبيه شده و كمان نوك تيزي بالاي آنها را به هم متصل مي كند تناسبات اجزا محراب بسيار موزون است و در تزيين آن از گچبري هاي خط نوشته و گل بته و شكل هاي هندسي استفاده شده است. كتيبه اي كه پيرامون مستطيل شكل آن را پوشانده زمينه اي مركب از شكوفه ها و برگهاي نودميده دارد لوح مركزي ان از پيچ و تاب غير قرينه شاخ و برگ پوشيده شده است. در عرض لوح تحتاني يك نوار انتزاعي مركب از نوشته به هم بافته كوفي به چشم مي خورد هشت محراب ديگر در اين مسجد وجود دارد كه تدريجا بوسيله فرمانرايان و شخصيت هاي با تقواي مختلف افزوده شده اند.

دراین مبحث سعی دارم خوانندگان گرامی را با نظریه پردازان مرمت و نظریه های آنها در این خصوص آشنا کنم.که هر بار در مورد یکی از این نظریه پردازان به بحث می نشینیم.

اوژن ویوله لودو(۱۸۷۹-۱۸۱۴فرانسه):*

لودو معمار فرانسوی است که به عنوان یکی از فعالترین مرمت کنندگان آثار تاریخی در جهان شناخته شده است.وی به مسائل معماری تسلط کامل داشت و با اینکه در آن زمان این مبحث کاملا به خوبی شناخته نشده بود در مورد سبک ها می گوید:"سبک ساختمان های گوتیک و بناهای قرون وسطی تابع قواعد منطقی و قابل برداشت است ودر تمامی آثار که بخاطر نیازی معین(نیاز شالوده ای-ساختمانی)زاده می شوند این قواعد مشترکا به چشم می خورد. مجموعه چنین قواعد و روالهایی سبک را به وجود می آورند."
وی بیشتر منتقد است تا معمار و با اظهار عدم اعتقاد به آکادمی هایی که به تدریس هنر کلاسیک اختصاص داشتند می گفت:"با شناخت هنرهای قدیمی باید دوره خویش را در هنر خویش اجرا و ظاهر کنیم."وی برای همه دوره های مختلف هنر احترام قائل است و می گوید:"تنها هنر روم قدیم داری ارزش نیست بلکه همه دوره ها ارزشمند و قابل احترامند."او معتقد است که هنر و فرم آن حاصل یک تفکر می باشد.بنظر او میان هنر یونان و گوتیک نزدیکی هایی وجود دارد.هر چند که در هنر یونان مقیاس انسانی وجود ندارد و در هنر گوتیک اندازه های انسانی در حد اعلی رعایت شده و همچنین هنر یونان آمیزه ای ساده و روشن و قابل فهم بوده و در مقابل هنر گوتیک ترکیب ظریف انواع هنرهای پیچیده می باشد.

وی می گوید که فضاهای معمارانه دائما به تناسب احتیاجات بشر در حال تغییر و تحول است.او به متناسب بودن اندازه ها اهمیت فوق العاده می دهد و معتقد است که اگر در آثار هنری تناسب لازم رعایت نشود دیگر آن اثر هنری نیست.بنظر او هنر رومی هنری درجه دو و هنر یونانی هنر درجه اول می باشد.
ویوله لودو در کار مرمت به "سبک شناسی"یعنی یافتن روح و خصوصیات اثر هنری معتقد است و با تلفیق این شناخت و فن کاربرد مواد و فرم در دوره خاص اثر با تجربیات شخص دست به مرمت می زند.
ویوله لودوبا این اعتقاد که فرم اثر هنری زاییده نوعی تفکر است سعی در دست یابی به تفکر خاص اثر هنری دارد و در این راه به سه اصل معتقد است:
۱- بخش هایی که بعد از ساخته شدن اثر بر آن افزوده شده اند باید برداشته شوند و بنای اصلی با رعایت وحدت و خلوص اثر حفظ و نگهداری گردد.

۲-در صورت تخریب بخشی ازبنا به هر علت و یا ناقص مانده بخشی از آن در زمان ساخت,مرمت کننده باید بنا را به صورت اصلی و آنچه می بایست باشد تکمیل نماید.

۳-در انجام هر گونه کار مرمتی مرمت کننده باید خود را در نقش سازنده اصلی تصور کرده و با توجه به سبک و امکانات فنی دوره اثر آنرا تکمیل نماید.برای اینکار تصور مدلی منطقی که نمایانگر شکل اصلی بنا در زمان ساخت می باشد کار آرایی صحیحی در امر مرمت خواهد داشت.

ویوله لودو رعایت "وحدت سبک"در ساختمان را برای ایجاد روح در آثار هنری لازم می داند و سعی می کند خصوصیات خاص دوره ای که اثر به آن تعلق دارد در کار ظاهر شود. به نظر او معمار که مجری کار است فقط می تواند جوابگوی بعضی نیازها باشد .وی مانند یک منتقد و محقق تاریخی عقایدی جدید را برای دوره خویش بیان می نماید و همچون یک معمار آنچه را که می بیند تعقیب می کند.او می گوید که یک معمار خوب قبل از هر چیز باید دارای تخصص و تسلط در فن خویش باشد.زیرا ساختن یک خانه از هر کسی ساخته است در صورتی که رعایت تناسب و استحکام و ارائه عملکرد صحیح از همه بر نمی آید.وی هنر ار مخصوص فرانسه می داند و سهم عمده را به هنر گوتیک اختصاص می دهد.

ویوله لودو در مورد بناهای یونانی می نویسد :"بنای ساختمان ها روی تخته سنگ ها صورت گرفته و عوامل اصلی سازه عبارت است از پایه سنگی و تیر افقی روی پایه و ستون. در این بناها از تاغ استفاده نمی شود تا سازه مخفی نشود.ساختمان و اسکلت هر اثری رابطه مستقیم با فرم آن دارد."
در مورد بناهای رومی معتقد است:"ساختمان ها در هر نقطه ای که نیاز بوده ساخته می شود.برای پوشش سقف از قوس تاغ و گنبد استفاده شده و نسبت به عملکرد و نیاز های مختلف نقشه ساختمان دارای قسمت های متفاوت و متغیر می باشد.فضای آزاد بین دو ستون خیلی بیش از اندازه مشابه در بناهای یونانی است .سازه و ساختمان وسیله ای برای جوابگویی به احتیاجات و ضروریات انسان هاست و فرم آن ها با پوشش و تزیینات ظاهر ساختمان شکل می گیرد."
جنبه مثبت عمل ویوله این بود که خیلی از آثار دوره گوتیک را نجات داد و حیات این بنا ها را مدیون او هستیم و از این راه حق بزرگی به تاریخ مرمت و معماری دارد. یکی از رده بنا هایی که لودو باز سازی و تکمیل کرد کلیسای نتردام پاریس است...تعدادی از مجسمه های نتر دام را او طراحی و اجرا نمود .همچنین طرح و اجرای نمای کلیسای "کلرمون فران "از اوست.قصر های "کارکاسون"و "پیرارفون"کلا به دست او باز سازی شد.

*Eugen Viollet Le Duc"

سر در قیصریه از آثار دروه شاه عباس اول است که به بازار بزرگ راه می یابد.این سر در در ضلع شمالی میدان نقش جهان قرار دارد.سر در قیصریه اگر چه در گذشته با تزیینات و نقاشی های دل انگیز جلال فوق العادهای داشت اما در مجموع آن را ساده و کم ارتفاع ساختند تا شکوه سر در مسجد شاه تحت الشعاع بازار قرار نگیرد.معمار این بنا استاد علی اکبر اصفهانی است.
قیصریه تنها یک بازار نیست بلکه مجموعه ای از کاروانسراها مدارس حمام ها و اماکن دیگری چون عصارخانه و مسجد در آن به چشم می آید.این بازار در دوره صفویه چنان عظمت و رونقی داشت که بیشتر به یک مجتمع بزرگ تجاری شبیه بود تا یک بازار ساده و مرکز خرید و فروش.
سر در بنای عظیم قیصریه مهمترین و با عظمت ترین دروازه های ورودی شهر اصفهان بوده که از طریق بازار بزرگ قیصریه قسمت اصفهان جدید را به شهر سلجوقی(میدان کهنه آن روزگار)متصل می کرده است.

بر این سر در چند تابلوی نقاشی دیده می شود که تصویر شاه عباس در جنگ با ازبکان و تصاویری از زنان و مردان اروپایی را نشان میدهد.متاسفانه این نقاشی ها که اثر استاد رضا عباسی است به علت مجاورت با هوای آزاد و گرما و سرمای هوا آسیب فراوان دیده اند.در بالاترین قسمت سردر دو نیم تنه تیر انداز مرد با لباسهای معمول آن زمان دیده می شود که تنه آنها شیر یا ببر و دم آنها اژدهاست.این دو تصویر که بر کاشی تراش(معرق)است بیانگر صورت فلکی اصفهان یا برج قوس است.توضیح اینکه در  روزگاران کهن در میان ملل متمدن دنیا معمول بوده که برای شهر های معروف و مشهور خود طالعی قایل شوند و پس از انتخاب اصفهان به پایتختی برج قوس را برای طالع آن انتخاب کردند.

در دو طرف این سر در دو سکوی وسیع قرار دارد که با سنگ یشم و سماق پوشانده شده و در آن روزگار زرگران و جواهرفروشان بساط خود را بر روی آنها گسترده و انواع زیور آلات و سکه های کمیاب را به خریداران عرضه می کردند.بر بالای سر در ساعت بزرگی نصب بود که در جنگ با پرتغالی ها نصیب ایران شده بود. عمارت نقاره خانه نیز بر بالای سر در قیصریه ساخته شده بود.در سمت راست عمارت قیصریه محل ضرابخانه شاهی و در سمت دیگر کاروانسرای شاهی واقع شده بود.
استاد محمد کریم پیر نیا(روانش شاد باد)نقش جهان را یک سمفونی بزرگ می داند و در این باره می گفت:"در مجموع میدان نقش جهان نقشی است از جهان ایرانی و حرکتی است  موسیقیایی در معماری ایران. از سر در قیصریه که وارد می شویم در آمد شور یکنواخت و آرام در تاغ نماها تجلی می یابد, سپس در عالی قاپو به شهناز می رسیم و در مسجد شاه به سلمک و پس از این در مسجد شیخ لطف الله به زیر افکن که روح زیبایی ست و از آنجا نغمه به فرود می رسد و به در آمد باز می گردد و میدان نیز به سر در قیصریه!"

کاخ عالی قاپو در اوایل سده یازدهم هجری تکمیل شد .ابن کاخ در غرب میدان نقش جهان و روبروی مسجد شیخ لطف الله می باشد.کاخ عالی قاپو اقامتگاه و مرکز اصلی حکومت بوده است.که شاه عباس در ایوان با شکوه آن می نشسته و بر کل میدان اشراف داشته است و رژه ی سربازان , انواع جشنها بازی چوگان و... را نظارت می کرده است.همچنین شاه عباس اول سفیران و مقامات عالی رتبه کشورهای دیگر را در این مکان به حضور می پذیرفت.جالب است که بعد از شاه عباس اول جانشینان وی هم از این مکان و ملحقات بعدی آن (مثل تالار مروارید, عمارت حوض خانه )بعنوان مقر حکومتی استفاده می کردند.
در دوران صفویه این بنا به "دولتخانه مبارکه نقش جهان"و"قصر دولتخانه"شهرت داشته و درآن دوران از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است.تالار پذیرایی این کاخ بالغ بر ۲۰۰ نفر را در خود جای می داده است.
شاردن سیاح فرانسوی در مورد این کاخ چنین می گوید:"این کاخ بزرگترین کاخی می باشد که در پایتخت( اصفهان) وجود دارد."

*چگونگی مراحل ساخت عالی قاپو به تفصیل در کتاب "عالی قاپو" اثر اوژینو گالدیری و ترجمه عبدالله جبل عاملی آمده است که علاقه مندان می توانند با مراجعه به این کتاب ارزشمند دانستنیهای خود را در این زمینه گسترش دهند.

مسجد شيخ  لطف الله در ضلع شرقي ميدان نقش جهان و دقيقا مقابل عالي قاپو قرار دارد . اين مسجد همان طور كه از نام آن پيداست براي شيخ لطف الله ساخته شده است. وي پدر يكي از همسران شاه عباس بود كه اصليتي لبناني داشت و در آن مسجد به اقامه نماز و تدريس مي پرداخت. تهرنگ مسجد با توجه به ميدان ودالان دراز كنار گنبد خانه شگفت آور است و بر پايه ي اين باور ساخته شده است كه نماز گزاران همه بايد از پشت در روبروي محراب به شبستان در آيند از اين رو دالان پيچ دار ساخته شده و به پسش سرايي رسيده وار آنجا به گنبد خانه راه دارد.

تفاوت عمده اي كه اين مسجد با اكثر مساجد دارد اين است كه اين مسجد منار و صحن ندارد و فقط به منزله يك شبستان گنبد دار است كه بوسيله رواقي با شكوه و مزين به ميدان نقش جهان متصل مي شود.لازم به توضيح است كه در بين عناصر مساجد بعضي قسمتها هستند كه مي توان آن را حذف كرد حذف شدنشان به مسجد بودن بنا لطمه اي نمي زند كه از اين قبيل عناصر مي توان صحن منار و ايوان را نام برد.ولي بعضي عناصر مثل محراب الزامي مي باشد و اگر مسجد محراب نداشته باشد ديگر نمي توان به آن مسجد گفت.در مورد مسجد شيخ لطف الله هم بدليل آنكه مسجد جايگاه زنان شاه عباس بوده لذا عناصر منار و صحن حذف شده اند.

عظمت مسجد شيخ لطف الله بيشتر به واسطه كاشيكاري داخل و  خارج و كتيبه هاي زيباي ان است كه به دست هنرمند معروفي چون عليرضا عباسي , استادحسين بنا و باقر بنا انجام شده است.زیر زمین مسجد با تاغ های چهار بخش و هشت بخش پوشیده شده و بلندای آسمانه آن کوتاه است .

گنبد مسجد بر روی یک کار بندی ساده و یک اربانه ساخته شده است.(اربانه: به گریو کوتاهی می گویند که بر روی آهیانه گنبد می سازند تا خود روی آن قرار گیرد .)در میان اربانه گلجام هایی از سنگ و کاشی با نگاره های اسلیمی برای روشنایی گنبد خانه به زیبایی ساخته شده است.نگاره های زیر گنبد "ترنج کنگری"و "ترنج در هم" هستند. نقش زیر گنبد شبیه نقش مقبره ی شیخ صفی الدین اردبیلی است که به همین نام معروف است. این نقش اکنون در موزه ی بریتانیا نگهداری می شود.

گونه های دیگری از نگاره های اسلیمی کاشی تراش(معرق) در گنبد خانه دیده می شود. کتیبه ی بسیار زیبای زیر گنبد کار خوشنویس معروف علیرضا عباسی است.محراب با کاشی بسیار نفیس ساخته شده است.در اینجا جا دارد که از معمار و نابغه این شاهکار هنری یاد شود که استاد محمد رضا اصفهانی می باشد که نام وی در کاشیکاری داخل محراب آمده است. در این مسجد استفاده از شکنج و چپیره به طور پیشرفته ای دیده می شود.عبارت " مایه ی محتشمی خدمت اولاد علی " بر روی مسجد شیخ لطف الله اشاره به سال ساخت مسجد که سال ۱۰۲۸ ه. ق. است, دارد.

آرتور اپهام پوپ در مورد مسجد شیخ لطف الله گفته است:"مسجد شیخ لطف الله توافقی است بین یک دنیای شور و هیجان و سکوت و آرامش با شکوهی که نماینده ذوق سرشار زیبایی شناسی بوده است و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی تواند داشته باشد."

مسجد شاه شاهکار استاد علی اکبر اصفهانی

در ضلع جنوبی میدان نقش جهان یکی دیگر از آثار با شکوه معماری دوره ی صفوی به نام مسجد شاه (مسجد جامع کبیر عباسی)قرار دارد. ساخت این مسجد در سال ۱۰۲۰ ه.ق. به دستور شاه عباس اول آغاز و به تدریج در زمان جانشینان او تکمیل شد.معمار مسجد یکی از بزرگترین معماران ایران استاد علی اکبر اصفهانی است. از دیگر معماران این مسجد استاد شجاع اصفهانی را می توان نام برد.سر در اصلی مسجد با کتیبه و کاشیکاری و مقرنس کاری تزیین شده است . کتیبه ی سر در با شکوه مسجد به خط ثلث با کاشی سفید معرق بر زمینه ی کاشی لاجوردی و با تاریخ ۱۰۲۵ هجری و به خط هنرمند معروف علیرضا عباسی است. علاوه بر کتیبه ی مزبور کتیبه ی دیگری نیز در زیر کتیبه ذکر شده در طرفین جلو خان مسجد نوشته شده است.در این کتیبه که به خط ثلث و اثر هنرمند معروف محمد رضا امامی است نام استاد علی اکبر اصفهانی معمار و مهندس مسجد آمده است . از زمان شاه صفی یعنی سال ۱۰۴۶ ه.ق. در زیر مقرنس ورودی دری قرار داردکه با طلا و نقره پوشش شده و اشعاری به خط نستعلیق بر آن حک شده است. مناره های این مسجد از زیباترین نمونه های مناره های زوجی در ایران می باشند .لازم به توضیح است که زیباترین مناره های زوجی در ایران در دوره ی صفویه ساخته شده است.این دو منار ۴۸ متر ارتفاع دارد که با خطوط مار پیچ تزیین شده است .

ارسن شهری, مجموعه ای از ساختمان هاست که نیاز های شهری را برآورده می کند. یکی از ارسن های بزرگ میدان نقش جهان است .این میدان به جای میدان کوچکی که از دوران تیموریان باقی مانده بود ساخته شده معماری صفوی را باید با میدان نقش جهان اصفهان شناخت, چرا که نمونه این میدان نه در ایران و نه در هیچ کجای جهان بوجود نیامده است.نابغه های معماری عصر صفوی,استاد علی اکبر اصفهانی و استاد محمد رضا اصفهانی,چنان خلاقیتی در این میدان و بناهای آن از خود نشان داده اند که تاریخ به تکرار این همه زیبایی امیدی ندارد.

اندازه این میدان در حدود ۵۰۰X۱۵۰ متر است و تناسب حدود یک به سه دارد که تناسب خوبی است برای نشان دادن وسعت و بزر گی میدان.ابن میدان در گذشته کمی بزرگتر بوده و بازارهایی گرداگرد آن بوده اشت. سپس برای جلوگیری از رانش تاغ,بازارها و دهانه ها,تاغ هایی به این میدان افزوده اند که امروزه دور تا دور میدان با تاغ های دو طبقه جناغی احاطه شده است.با افزودن این تاغ ها میدان کوچکتر شده و در زمان شاه صفی این دهانه ها به مغازه تبدیل شده اند.
این میدان دارای سه محور بوده: در محور شمالی جنوبی آن مسجد شاه و سر در قیصریه(کیاسره)قرار دارد. جلوخان یا پیش تاغ مسجد شاه درست در کانون تاغ های جناغی واقع شده است.خود میدان جای بازی چوگان بوده که هنوز میل های سنگی آن در دو طرف میدان دیده می شود.در محور شرقی غربی ان مسجد شیخ لطف الله و عالی قاپو قرار دارند.در محور سوم که شرقی غربی ودر راستای خیابان چهل ستون بوده ساختمان هایی بود که ویران شده است.در پشت ارسن میدان,ساختمان ها و باغ های فراوان بوده که تا کنار زاینده رود کشیده شده بودو بیشتر آن ها از میان رفته اند و تنها کوشک های چهل ستون, هشت بهشت و برخی دیگر بر جای مانده اند. از اتفاقات جالبی که در این میدان می افتاد, "آتش بازی" بود زیرا شاه عباس به این کار علاقه ای خاص داشت و هر گاه از سفری بر می گشت دستور میداد شهر را چراغانی کنند ومرسم آتش بازی راه می انداخت.

در نوشته های پسین به توضیح هر یک از ساختمان های این میدان خواهم پرداخت.